اخير باشد . « 1 » س 562 - چند نوع زندگى و حياة براى آدميان از ظاهر آيات قرآنى استفاده مىشود ؟ و چه ارتباطى بين آنها برقرار است ؟ ج - از كلام خداى تعالى برمىآيد « 2 » كه براى آدميان حياة و زندگى ديگرى قبل از زندگى دنيا بوده ، كه هريك از اين سه زندگى از زندگى قبليش الگو مىگيرد ، واضح‌تر اينكه انسان قبل از زندگى دنيا زندگى ديگرى داشته ، و بعد از آن نيز زندگى ديگرى خواهد داشت ، زندگى سومش تابع حكم زندگى دوم او ، و زندگى دومش تابع حكم زندگى اولش است ، پس انسانى كه در دنيا است در بين دو زندگى قرار دارد ، يكى سابق ، و يكى لاحق ، اين آن معنائى است كه از ظاهر قرآن استفاده مىشود . و لكن بسيارى از مفسرين ، آياتى را كه متعرض زندگى اول انسان است حمل بر زبان حال و اقتضاى استعداد كرده‌اند ، همچنانكه آياتى را كه متعرض زندگى لاحق بشر است ، حمل بر نوعى مجاز و استعاره كرده‌اند . امّا ظواهر بسيارى از آيات اين حمل آقايان را تخطئه مىكند ، امّا قسم اوّل كه عبارتند از آيات ذر و ميثاق « 3 » ، كه خدا از بشر قبل از آنكه به دنيا بيايد ، پيمان‌هائى گرفته ، و معلوم مىشود كه قبل از زندگى دنيا يك نحوه زندگى داشته است . و اما در قسم دوم كه آيات بسيار زيادند ، چند آيه را به‌عنوان نمونه در اينجا

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 10 ، ص 73 . [ با تصرف ] ( 2 ) . اين مطلب در ذيل آيهء 27 سورهء بقره بيان شده است . ( 3 ) . رك : سورهء اعراف ، آيهء 172 .